Upplýsingar um gjaldþrotaskipti

Gjaldþrot er neyðarúrræði sem hefur þau réttaráhrif að allar eignir skuldara/þrotamanns eru teknar til skipta með þeim hætti að andvirði eigna er varið til greiðslu á skuldum.

Hvernig fer þetta fram?

Bæði skuldari og lánardrottinn geta krafist þess að bú hins fyrrnefnda verði tekið til gjaldþrotaskipta.

Einstaklingur óskar eftir því að bú hans verði tekið til gjaldþrotaskipta með því að leggja inn beiðni til héraðsdómstóls ef hann getur ekki staðið í fullum skilum við lánardrottna sína þegar kröfur þeirra falla í gjalddaga og ekki verður talið sennilegt að greiðsluörðugleikar líði hjá innan skamms tíma.

Bókhaldsskyldum aðila er skylt að gefa bú sitt upp til gjaldþrotaskipta ef hann getur ekki staðið í fullum skilum við lánardrottna sína, líkt og að framan greinir um einstaklinga.

Beiðni um gjaldþrotaskipti skal vera skrifleg. Þar skal m.a. koma fram hvers sé beiðst; fullt nafn, kennitala og lögheimili skuldara; sundurliðaðar upplýsingar um eignir og skuldir og gögn sem sýna að skuldari geti ekki staðið í fullum skilum við lánardrottna sína.

Ef beiðnin um gjaldþrotaskipti kemur frá öðrum en skuldara, skulu einnig koma fram upplýsingar um hver leggur beiðnina fram ásamt yfirlýsingu um að viðkomandi ábyrgist allan skiptakostnað.

Kröfunni skal beint til dómstóls í því umdæmi þar sem skuldari á lögheimili eða hefur dvalarstað.

Héraðsdómari getur krafið þann sem krefst gjaldþrotaskipta 250.000 kr. í tryggingu fyrir skiptakostnaði, ef ekki er ljóst að eignir skuldarans muni nægja fyrir greiðslu skiptakostnaðar. Í einhverjum tilvikum nægja eignir búsins til að greiða kostnaðinn.

Ef skuldari, sem sjálfur hefur lagt inn beiðni um gjaldþrotaskipti, mætir ekki þegar dómstóll tekur kröfu hans um gjaldþrotaskipti fyrir telst beiðnin afturkölluð.

Algengast er þó að lánardrottinn beini kröfu til dómstóls um að bú skuldara verði tekið til gjaldþrotaskipta.

Slíka kröfu gerir lánardrottinn oft eftir að hann hefur reynt árangurslaust fjárnám í eigum skuldara. Kröfuhafi hefur heimild til að krefjast gjaldþrotaskipta hjá skuldara innan þriggja mánaða frá árangurslausu fjárnámi.

Réttaráhrif þess að fara í gjaldþrot

Þegar dómari kveður upp úrskurð um að bú skuldara sé tekið til gjaldþrotaskipta, verður til sjálfstæð lögpersóna, þrotabú, sem tekur við öllum fjárhagslegum réttindum og skyldum skuldarans. Ef um einstakling er að ræða má þrotamaður þó halda þeim fjárhagslegu réttindum sem fjárnám verður ekki gert í. Í lögum um aðför nr. 90/1989 má finna nánari reglur þess efnis.

Hvað er undanþegið fjárnámi?

Það eru t.d. lausafjármunir sem nauðsynlegir eru gerðarþola og heimilismönnum hans til að halda látlaust heimili með þeim hætti sem almennt gerist. Er um sanngirnismat að ræða.

Viðmið, hvað telst sanngjarnt?

Helsta markmið þessarar reglu er að tryggja að þeir munir verði látnir óáreittir á heimili gerðarþola, sem þykja yfirleitt sjálfsagðir og nauðsynlegir til heimilishalds. Með orðunum látlaust heimili er verið að afmarka að taka eigi mið af íburðarlausu heimilishaldi, þ.a. munaðarvörur verða ekki undanþegnar fjárnámi eða hlutir, sem hafa óvenjulega hátt verðgildi miðað við venjulegt og einfalt heimili. Dýrir munir verða ekki taldir gerðarþola nauðsynlegir ef hægt er að komast af með verulega ódýrari muni sem þjóna sama tilgangi.

Frátökuréttur gerðarþola

Gerðarþola er svo veittur frátökuréttur varðandi fleiri lausafjármuni til viðbótar við þá sem eru honum nauðsynlegir til að halda látlaust heimili, s.s. muni með verulegt minjagildi, nauðsynlega muni vegna örorku eða heilsubrests, námsgögn og muni sem notast til atvinnu.

Meðan á gjaldþrotaskiptum stendur eignast þrotabúið þau fjárhagslegu réttindi sem hefðu ella fallið til þrotamannsins

Þetta gildir þó ekki um:

1. það sem þrotamaðurinn vinnur sér inn meðan á skiptunum stendur

2. arf, dánargjöf, dánarbeðsgjöf eða lífsgjöf sem fellur eða kemur til framkvæmdar meðan á skiptunum stendur, ef arfleifandi eða gefandi hefur ákveðið þá undanþágu á lögmætan hátt

3. það sem þrotamaðurinn aflar sér með andvirði þess sem ákvæði 1. og 2. tölul. taka til.

Þess ber þó að gæta að skiptastjóri biður um að öllum reikningum og kortum þrotamannsins sé lokað. Þrotamaður getur síðan að öllu jöfnu stofnað að nýju innlánsreikninga án heimildar eða fengið fyrirframgreitt kreditkort, yfirleitt þó að fengnu samþykki skiptastjóra meðan bú hans er til skiptameðferðar.

Skiptastjóri

Skiptastjóri er skipaður af héraðsdómara til að annast framkvæmd skiptanna. Honum ber tafarlaust að gera ráðstafanir til að svipta þrotamanninn umráðum eigna eða koma í veg fyrir að hann fari með þær á óheimilan hátt. Hann getur þó heimilað einstaklingi að búa áfram í húsnæði í eigu þrotabúsins í allt að tólf mánuði eða halda umráðum einstakra lausafjármuna þess. Fyrir þau afnot skal greidd leiga.

Þá ber skiptastjóra að gefa út innköllun í Lögbirtingarblaði þar sem kemur fram áskorun til lánardrottna, um að lýsa kröfum sínum fyrir skiptastjóra.

Þrotamanni er skylt að verða við kvaðningu skiptastjóra um að mæta á fund hans og veita honum upplýsingar og gögn sem hann krefst. Skiptastjóri fer svo vandlega yfir öll fjármál þrotamanns, m.a. í þeim tilgangi að kanna hvort hann hafi viðhaft riftanlegar ráðstafanir og komið eignum undan búinu.

Skiptameðferð getur tekið misjafnan tíma, allt frá nokkrum mánuðum upp í nokkur ár.

Á meðan fer skiptastjóri með forræði búsins og tekur ákvarðanir um hvernig eignum og réttindum þess verði ráðstafað, þ. á m. hvernig og hverjum þær verði seldar og gegn hverju verði.

Í lokin er andvirði eignanna, ef einhverjar voru, varið til greiðslu á skuldum búsins.

Kröfur sem ekki fást greiddar við gjaldþrotaskipti

Þrotamaður ber ábyrgð á skuldum sem ekki fást greiddar við gjaldþrotaskiptin.

Hafi kröfu verið lýst við gjaldþrotaskiptin og ekki fengist greidd við þau er fyrningu slitið gagnvart þrotamanni og byrjar þá nýr tveggja ára fyrningafrestur að líða á þeim degi sem skiptunum er lokið.

Þótt kröfu hafi ekki verið lýst við skiptin gildir tveggja ára fyrningarfrestur samt um hana nema hún fyrnist á skemmri tíma.

Fyrningu krafna verður aðeins slitið á ný með því að kröfuhafi höfði innan fyrningarfrests mál á hendur þrotamanninum og fái þar dóm um viðurkenningu á fyrningarslitum gagnvart honum.

Slíka viðurkenningu skal aðeins veita með dómi að kröfuhafi sýni fram á að hann hafi sérstaka hagsmuni af því að slíta aftur fyrningu, svo og að líkur megi telja á að fullnusta geti fengist á kröfu hans á nýjum fyrningartíma. Að gegnum slíkum dómi gilda almennar reglur um fyrningu hennar, þ.e. skv. lögum um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007. Í þeim lögum er fyrningarfrestur fjögur, tíu eða tuttugu ár eftir eðli kröfunnar.

Hafi kröfuhafi svo fengið tryggingarréttindi fyrir kröfu sinni í eign þrotamannsins áður en tveggja ára fyrningarfresturinn var á enda fyrnist krafa hans þó ekki að því leyti sem fullnusta fæst á henni á síðari stigum vegna þeirra tryggingarréttinda. T.d. ef skuldari eignast á þessu tveggja ára tímabili eign og lánardrottinn gerir fjárnám í henni þá fyrnist ekki sá hluti kröfu hans sem greiðist af andvirði þess sem fjárnám var gert í. Sá hluti kröfunnar sem greiðist ekki af andvirði eignarinnar mundi á hinn bóginn fyrnast við lok þessa tveggja ára tímabils.

Er gert ráð fyrir af hálfu löggjafans að rof fyrningarfrests eigi aðeins að vera í undantekningartilfellum og að heimildina beri að túlka þröngt af dómstólum.

Í skýringum með ákvæðinu segir að þegar rætt er um sérstaka hagsmuni sé horft til þess af hvaða rót kröfurnar eru runnar og höfð í huga tilvik eins og krafa á hendur þrotamanni sem til hefur orðið með saknæmri eða ámælisverðri háttsemi hans.

Hvað telst krafa sem runnin er af ámælisverðri háttasemi?

Meirihluti allsherjarnefndar taldi að við mat dómstóla á því hvort undanþágan ætti við væri rétt að líta til eftirfarandi sjónarmiða:

Hvort stofnað hafi verið til skulda á óheiðarlegan hátt eða að niðurfelling skulda geti talist óhæfileg þegar litið er til annarra skuldara eða hagsmuna almennings almennt.

Þetta getur t.d. átt við kröfur sem stofnað hefur verið til vegna óhóflegrar neyslu og fjárráða vegna óhæfilegra arðgreiðslna, óhóflegra kaupauka og annarra slíkra ósiðlegra athafna án þess þó að það geti hafa talist ámælisvert að leggja í skuldsetninguna sjálfa miðað við þau fjárráð sem viðkomandi hefur haft.

Lögin taka til krafna við gjaldþrotaskipti sem er ólokið. Hafi skiptum á þrotabúi lokið fyrir gildistöku laganna fyrnast kröfur, sem þar fengust ekki greiddar og ekki eru fyrndar, á tveimur árum frá gildistöku laganna nema skemmri tími standi eftir af fyrningarfresti.

Ábyrgðarmenn

Frá þeim tíma þegar skiptum er lokið byrjar fyrningarfrestur til tveggja ára að líða og gildir það einnig gagnvart ábyrgðarmönnum.

Engin vörn er fyrir ábyrgðarmenn og getur kröfuhafi gengið að þeim í þessi tvö ár.

Aðeins er hægt að rjúfa fyrningu með fyrrnefndu viðurkenningarmáli fyrir dómstól.

Tvö ár frá skiptalokum

Á þessum tveimur árum má búast við því að viðkomandi þrotamaður sé skráður á vanskilaskrá hjá Creditinfo og að bankar merki viðkomandi á innri viðskiptavinalistum hjá sér. Lánshæfi þrotamanns minnkar því verulega sem og vilji annarra til að stofna til viðskiptasambands við hann.

Kröfuhafar munu gera eignakannanir til að sjá hvort hægt sé að gera fjárnám í eigum til að ganga upp í skuldir. Það gera þeir hjá aðalskuldara og ábyrgðarmönnum.

Tollstjóri hefur heimildir til launaafdráttar hjá vinnuveitanda allt að 75% ef um tilteknar skattaskuldir eru að ræða.

Tollstjóri hefur einnig heimild til makainnheimtu en það er sérstök ábyrgðarregla sem gildir um greiðslu þing- og sveitarsjóðsgjalda. Reglan felur í sér að hjón, einstaklingar í staðfestri samvist eða samskattað fólk í óvígðri sambúð bera sjálfskuldarábyrgð á greiðslu þeirra þing- og sveitarsjóðsgjalda sem á þau eru lögð, s.s. útsvar, iðnaðarmálagjald, búnaðargjald og gjald í framkvæmdasjóð aldraðra.